Sazda perde ne anlama gelir ?

Zaman

New member
[ B ][ color=blue ][ size=5 ]Sazda Perde Ne Anlama Gelir? Bağlamanın Perde Sistemi, Müzikal Anlamı ve Türkülerdeki Önemi[ /color ][ /B ]

Bir türkü dinlerken bazen insanı en çok etkileyen şey sözler değil, sazın çıkardığı o kendine özgü sestir. Aynı türkü, farklı bir sanatçının elinde başka bir duygu uyandırabilir; bir ezgi kimi zaman insanı geçmişe götürürken kimi zaman da anlatamadığı duyguları dile getirir. Peki, sazın bu etkileyici ses dünyasının arkasında nasıl bir sistem bulunuyor? Özellikle saz çalmayı öğrenenlerin veya bağlamanın yapısını merak edenlerin sıkça karşılaştığı perde kavramı, bu sorunun en önemli cevaplarından biridir.

Sazda perde, yalnızca parmakların bastığı bir nokta değildir. Seslerin yüksekliğini belirleyen, ezginin karakterini oluşturan, yöresel müzik geleneklerini yaşatan ve icracının müzikal anlatımını şekillendiren temel unsurlardan biridir. Üstelik bağlamadaki perde sistemi, Batı müziğinde sıkça karşılaşılan piyano tuşlarından farklı bir mantıkla ele alınabilir.

Bu konuyu anlamak için perde bağlarının fiziksel yapısından mikrotonal seslere, bağlama eğitiminden Anadolu'nun yöresel müzik kültürüne kadar uzanan bir yolculuğa çıkmak gerekiyor.

[ B ][ color=blue ][ size=4 ]1. Sazda Perde Nedir? Temel Tanımı ve Görevi[ /color ][ /B ]

Sazda perde, en basit ifadeyle, sap üzerine yerleştirilen ve tellere basıldığında farklı seslerin elde edilmesini sağlayan bölümlerdir. Bağlamada bu bölümler çoğunlukla ince misina iplerinin sapın çevresine sarılmasıyla oluşturulur. Bazı enstrümanlarda ise perde yapısı farklı olabilir.

Teller boşta çalındığında belirli bir ses verir. Telin üzerine uygun noktada basıldığında titreşen telin etkin uzunluğu kısalır ve ses incelir. Parmak, iki perde arasındaki bölgede değil, istenen sesin elde edilmesini sağlayacak perde konumunda baskı oluşturur. Böylece farklı notalar ve ezgiler meydana gelir.

Örneğin, bir bağlama çalan kişi aynı tel üzerinde farklı perdelere bastığında bir türküdeki melodiyi oluşturabilir. Ancak burada yalnızca parmağın hangi noktaya bastığı değil, perdenin doğru konumlandırılmış olması da önemlidir. Perde yanlış yerdeyse ses olması gerekenden daha tiz veya pes çıkabilir.

Türkiye'de saz ve bağlama terimleri günlük konuşmada sıklıkla birbirinin yerine kullanılır. Bununla birlikte saz, genel olarak müzik aletlerini ifade edebilen daha geniş bir sözcüktür; bağlama ise belirli bir telli çalgı ailesini anlatmak için kullanılır. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin Melih Duygulu tarafından hazırlanan Saz maddesi, bu ayrımı ve saz ailesinin yapısal özelliklerini ayrıntılı biçimde ele alır. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, Saz.

Perdenin görevini anlamak için üç temel unsuru birbirinden ayırmak gerekir:

- Perde bağı: Sap üzerindeki fiziksel misina veya benzeri bağdır.

- Perde konumu: İstenen sesin elde edilmesini sağlayan noktadır.

- Perde sesi: Telin titreşmesi sonucunda duyulan notadır.

Bu üç unsur birbiriyle bağlantılıdır ama aynı şey değildir. Bir sazın üzerinde çok sayıda perde bulunması, o sazın otomatik olarak daha iyi ses vereceği anlamına gelmez. Asıl mesele, perdelerin çalgının yapısına ve icra edilecek müziğin ihtiyaçlarına uygun yerleştirilmesidir.

[ B ][ color=blue ][ size=4 ]2. Bağlamada Kaç Perde Bulunur? Sayılar Ne Anlatıyor?[ /color ][ /B ]

Saz çalmaya yeni başlayanların en sık sorduğu sorulardan biri, bağlamada kaç perde bulunduğudur. Bu soruya bütün bağlamalar için geçerli tek bir sayı vermek doğru olmaz. Çünkü perde sayısı; çalgının boyutuna, türüne, yapım geleneğine ve kullanılan ses sistemine göre değişebilir.

Millî Eğitim Bakanlığının 2011 tarihli Bağlama Ailesi Perde ve Genel Ayarları eğitim modülünde verilen örnekler, bu çeşitliliği somutlaştırır:

Saz türü Modülde belirtilen perde sayısı

Meydan sazı 30–32

Çöğür 15

Cura 7–16

Bozuk 15–18

Bağlama 17–24

Kaynak: Millî Eğitim Bakanlığı, Mesleki ve Teknik Eğitim, Bağlama Ailesi Perde ve Genel Ayarları, 2011, “Perde Taksimatı” bölümü. Eğitim modülünü inceleyin.

Bu rakamların nasıl okunması gerektiğine dikkat etmek gerekir. Örneğin bağlama için verilen 17–24 aralığı, bütün bağlamaların mutlaka en az 17 veya en fazla 24 perdeye sahip olduğu anlamına gelmez. Bu, ilgili eğitim materyalinde açıklanan bağlama örnekleri ve perde uygulamaları için verilen aralıktır. Başka bir sazın perde sayısı, farklı bir yapım geleneğinde değişebilir.

Burada önemli bir ayrıntı daha var: Sap üzerindeki toplam perde sayısı ile bir oktav içinde bulunan farklı ses konumlarının sayısı aynı şey değildir. Bir oktav, bir sesin kendisinden sonraki aynı isimli daha ince veya daha kalın sese kadar uzanan aralıktır. Sap üzerinde birden fazla oktava yayılan perdeler bulunabileceği için toplam perde sayısı, doğrudan bir oktavdaki ses çeşitliliğini göstermez.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin saz maddesinde, sap üzerindeki perde bağlarının sayısının farklı örneklerde 8 ile 30 arasında değişebildiği; saz türüne göre sapın gövdeye yakın bölümünde ilave perdeler de bulunabildiği belirtilir. Aynı kaynak, perde sayısının yanı sıra ses aralıklarının da yerel müzik kültürü tarafından şekillendirildiğini vurgular. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi.

Bu bilgiler bize şunu gösteriyor: Bir bağlamayı değerlendirirken yalnızca kaç perdesi olduğunu sormak yeterli değildir. Perdelerin nerede bulunduğu, hangi sesleri ürettiği ve çalgının hangi müzik geleneğine uygun tasarlandığı da değerlendirilmelidir.

[ B ][ color=blue ][ size=4 ]3. Sazda Perde Aralıkları ve Mikrotonal Sesler Neden Önemlidir?[ /color ][ /B ]

Bağlamanın perde sistemini diğer bazı telli çalgılardan ayıran özelliklerden biri, yarım seslerin arasındaki daha küçük ses aralıklarını da kullanabilmesidir. Bu konuya gelince karşımıza mikrotonal sesler ve Türk müziğinde kullanılan koma kavramı çıkar.

Mikrotonal ses, yaygın Batı müziği eşit aralıklı sistemindeki yarım sesten daha küçük aralıklarla ilişkilendirilen sesleri genel olarak ifade eder. Türk müziğinde kullanılan koma ise belirli bir ses aralığını anlatır; ancak her müzik geleneğinde veya kuramsal sistemde aynı sayısal değeri ifade ettiği düşünülmemelidir.

Batı müziğinde standart piyano klavyesini düşünelim. Bir oktavda 12 eşit yarım ses aralığı bulunur. Türk müziğinin bazı kuramsal sistemlerinde ise aynı oktav, daha fazla ses konumuyla açıklanır. Örneğin Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi 24 perdeli bir yaklaşım sunarken Safiyyüddin Urmevî ile ilişkilendirilen 17 perdeli sistem de Türk müziği kuramının tarihsel çerçevesinde yer alır. Bu sistemler birbirinin tamamen aynı değildir ve gerçek icradaki sesleri açıklamak için farklı yaklaşımlar sunar.

Emirhan Güler ve Uğur Göktaş'ın 2020 yılında İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi'nde yayımlanan araştırması, bu farkın yalnızca kuramsal bir tartışma olmadığını gösterir. Araştırmacılar, Arel-Ezgi-Uzdilek sistemindeki Çargâh, Bûselik, Kürdî, Uşşak, Hüseynî, Rast ve Hicaz makamlarının perde aralıklarını bağlamanın mevcut perde yapısıyla karşılaştırmıştır.

İncelenen yedi makamın üçünde -Çargâh, Bûselik ve Kürdî- perde aralıklarının bağlamanın mevcut sistemiyle uyuştuğu; diğer dört makamda -Uşşak, Hüseynî, Rast ve Hicaz- ise uyumsuzluklar görüldüğü bildirilmiştir. Buradaki 3/7 ve 4/7 oranları, araştırmada incelenen yedi makamın dağılımını gösterir; Türk müziğindeki bütün makamların aynı oranlarda sorun yaşadığı anlamına gelmez.

Kaynak: Güler, E. ve Göktaş, U. (2020), “Arel-Ezgi-Uzdilek Ses Sistemine Göre Türk Müziği Basit Makam Dizilerinin Bağlamanın Mevcut Perde Sistemiyle Karşılaştırılması.” Araştırma makalesi.

Bu bulgunun pratik karşılığı nedir? Bir öğrenci, bağlamada öğrendiği standart parmak pozisyonlarını kullanarak bir melodiyi çalabilir; fakat bazı makamların karakteristik seslerini tam olarak elde etmek için perde yerleşimini, parmak basıncını veya icra tekniğini gözden geçirmesi gerekebilir.

Özellikle geleneksel icrada sesin küçük ölçüde esnetilmesi, bir notanın yalnızca teorik adını bilmekten daha fazlasını gerektirir. Dinleme, tekrar ve doğru ses yüksekliğini ayırt etme becerisi burada devreye girer.

Bu yüzden perde sistemi yalnızca çalgının üzerinde duran iplerden ibaret değildir. Aynı zamanda hangi seslerin kolayca üretilebildiğini ve hangi müzikal ayrıntıların icracının deneyimine ihtiyaç duyduğunu belirleyen bir altyapıdır.

[ B ][ color=blue ][ size=4 ]4. Sağır Perde Nedir? Her Ses Neden Tam Olarak Aynı Yerde Bulunmaz?[ /color ][ /B ]
 
Üst