Sakin
New member
Saat, insanların birlikte hareket etmesini sağlayan bir toplumsal düzen aracıdır.
Bugün milyonlarca insan aynı dakikada işe başlayabiliyor çünkü ortak bir zaman anlayışımız var.
İdris'in Asıl Sorusu
Akşam olduğunda İdris yine şehrin dışındaki taşın üzerine oturdu.
Meryem de yanındaydı.
İdris gökyüzüne baktı.
“Bugün bir şey öğrendim.”
Meryem gülümsedi.
“Neyi?”
“Zamanı ölçmek başka, zamanın insanlara ne yaptığını anlamak başka.”
Meryem cevap vermedi.
Çünkü ikisi de gökyüzüne bakıyordu.
Bir süre sonra İdris sordu:
“Peki sence insanlar neden zamanı ölçmek istiyor?”
Meryem düşündü.
“Çünkü insan zamanı durduramıyor.”
“Başka?”
“Çünkü beklemek zorunda kalıyor.”
“Başka?”
“Çünkü sevdiklerinin ne zaman döneceğini bilmek istiyor.”
İdris sessiz kaldı.
Meryem devam etti:
“Çünkü insan, elinden geçen şeylerin kıymetini ancak onların geri gelmediğini anlayınca fark ediyor.”
Bu söz üzerine ikisi de sustu.
Gökyüzünde yıldızlar beliriyordu.
Belki de saatin hikâyesinin en güzel tarafı tam burada yatıyordu.
İnsan aslında zamanı ölçerek zamanı kontrol etmeye çalışıyordu.
Ama zaman hâlâ kontrol edilemezdi.
Peki Gerçekten İlk Saati Kim Buldu?
Burada hikâyeyi durdurup gerçeğe dönelim.
“İlk saati kim buldu?” sorusunun tek bir isimle cevaplanması tarih açısından doğru değildir.
Çünkü “saat” dediğimiz şey farklı dönemlerde farklı araçlar anlamına geldi.
İnsanlar önce doğal göstergelerden yararlandı. Ardından güneş saatleri gibi yöntemler ortaya çıktı. Su saatleri, kum saatleri ve başka mekanizmalar geliştirildi. Mekanik saatlerin ortaya çıkışı ise çok daha sonraki yüzyıllara aittir.
Dolayısıyla:
“Saati Hz. İdris buldu” demek dinî açıdan kesinleşmiş bir bilgi değildir.
“İdris peygamber zaman ölçümünü icat etti” demek de güvenilir bir tarihsel veri olarak sunulamaz.
Hz. İdris hakkında Kur’an'ın verdiği bilgi çok daha sınırlı ve nettir: O bir peygamberdir, doğru sözlüdür, sabırlıdır ve Allah tarafından yüce bir makama yükseltilmiştir.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu nedenle dinî bir konuda halk arasında yayılmış anlatıyla Kur’an ve sahih kaynaklarda bulunan bilgiyi birbirinden ayırmak gerekir.
Bence bu ayrım, hikâyenin kendisinden bile daha önemli.
Çünkü bazen bir anlatı o kadar çok tekrar edilir ki, zamanla kaynağının ne olduğunu unutuyoruz.
Saatin İnsan Hayatını Değiştirdiği Gün
Yüzyıllar geçti.
Eski şehirler büyüdü.
Pazarlar genişledi.
Kervan yolları çoğaldı.
Gözlemevleri kuruldu.
Bilim insanları gökyüzünü daha hassas ölçmeye başladı.
Sonra mekanik saatler ortaya çıktı.
İnsanların zamanla ilişkisi değişti.
Eskiden “güneş yükseldiğinde” denilen şey, giderek “saat dokuzda” oldu.
“Akşam olduğunda” yerine “saat altıda” denmeye başlandı.
Sonunda insan hayatı dakikalara bölündü.
Bir bakıma büyük bir özgürlük kazandık.
Bir bakıma da zamanın esiri olduk.
Bugün işe beş dakika geç kalmak sorun.
Bir otobüsü iki dakika kaçırmak önemli.
Bir uçağın kapısı birkaç dakika önce kapanabiliyor.
Telefonlarımız saniyeleri bile gösteriyor.
Ama ilginç bir soru ortaya çıkıyor:
Zamanı ölçmekte bu kadar başarılı olan insan, zamanı kullanmakta da aynı derecede başarılı mı?
Belki de saat bize zaman kazandırmadı.
Sadece zamanın nasıl geçtiğini daha net görmemizi sağladı.
Meryem'in Son Sorusu
Hikâyemizin sonunda Meryem, yıllardır yerde duran o ilk tahta çubuğun yanına geldi.
Gölge artık uzundu.
İdris'e baktı.
“Biliyor musun, insanlar bir gün zamanı saniyelerle ölçecek.”
İdris şaşırdı.
“Bu kadar hassas ölçmeye neden ihtiyaç duysunlar?”
Meryem güldü.
“Belki de o zaman başka bir soruya ihtiyaç duyacaklar.”
“Neye?”
“Zamanın kaç olduğunu değil…”
Bir an durdu.
“Zamanlarını neye ayırdıklarını soracaklar.”
İdris cevap vermedi.
Çünkü bu soru, herhangi bir saatin gösterebileceğinden çok daha büyüktü.
Bugün Bu Soruyu Yeniden Sormak
“Saati hangi peygamber buldu?” sorusunu araştırırken ulaştığımız en önemli sonuç belki de “Hz. İdris buldu” cevabı değildir.
Asıl sonuç şudur:
İnsanlık zamanı ölçmeyi tek bir kişinin buluşuyla değil, binlerce yıllık birikimle öğrendi.
Hz. İdris ise İslâm geleneğinde önemli bir peygamberdir; ancak saatin mucidi olduğuna dair Kur’an veya güvenilir hadis kaynaklarında açık bir delil bulunmamaktadır.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Üstelik zaman ölçümü İslâm toplumları açısından da önemsiz bir mesele değildi. İbadet vakitlerinin belirlenmesinde güneşin doğuşu, batışı, zeval ve fecr gibi astronomik olaylardan yararlanılmış; zaman hesaplama işi astronomiyle birlikte gelişmiştir. Diyanet'in vakit hesaplama açıklamalarında da ibadet vakitlerinin astronomik veriler ve klasik fıkıh ölçüleriyle belirlendiği görülüyor.
Vakit Hesaplama
Hatta Osmanlı döneminde kullanılan ezanî saat sisteminde günün başlangıç noktası güneşin batışı kabul ediliyor ve saatler her gün yeniden ayarlanıyordu. Bu bile bize “saat” kavramının bugün düşündüğümüzden çok daha farklı tarihsel biçimlere sahip olduğunu gösteriyor.
Vakit Hesaplama
Belki de bu yüzden eski insanların gökyüzüne bakışını küçümsememek gerekiyor.
Onların elinde akıllı telefon yoktu.
Ama gökyüzünü okuyorlardı.
Gölgenin boyunu takip ediyorlardı.
Ayın hareketini gözlüyorlardı.
Güneşin doğuşunu ve batışını hesaplıyorlardı.
Ve bütün bunları yaparken aslında bizim bugün hâlâ cevaplamaya çalıştığımız aynı soruyu soruyorlardı:
“Bize verilen zamanı nasıl değerlendirmeliyiz?”
Şimdi sıra sizde.
Telefonunuzun ekranına bakmadan bugün saatin kaç olduğunu tahmin edebilir misiniz?
Peki ya daha zor olanı:
Son bir haftada zamanınızı en çok neye harcadığınızı gerçekten biliyor musunuz?
Belki de saatlerin bize öğrettiği en büyük ders, saatin kaç olduğunu bilmekten çok daha farklıdır.
Çünkü saat zamanı gösterir.
Ama zamanın değerini insan belirler.
Bugün milyonlarca insan aynı dakikada işe başlayabiliyor çünkü ortak bir zaman anlayışımız var.
İdris'in Asıl Sorusu
Akşam olduğunda İdris yine şehrin dışındaki taşın üzerine oturdu.
Meryem de yanındaydı.
İdris gökyüzüne baktı.
“Bugün bir şey öğrendim.”
Meryem gülümsedi.
“Neyi?”
“Zamanı ölçmek başka, zamanın insanlara ne yaptığını anlamak başka.”
Meryem cevap vermedi.
Çünkü ikisi de gökyüzüne bakıyordu.
Bir süre sonra İdris sordu:
“Peki sence insanlar neden zamanı ölçmek istiyor?”
Meryem düşündü.
“Çünkü insan zamanı durduramıyor.”
“Başka?”
“Çünkü beklemek zorunda kalıyor.”
“Başka?”
“Çünkü sevdiklerinin ne zaman döneceğini bilmek istiyor.”
İdris sessiz kaldı.
Meryem devam etti:
“Çünkü insan, elinden geçen şeylerin kıymetini ancak onların geri gelmediğini anlayınca fark ediyor.”
Bu söz üzerine ikisi de sustu.
Gökyüzünde yıldızlar beliriyordu.
Belki de saatin hikâyesinin en güzel tarafı tam burada yatıyordu.
İnsan aslında zamanı ölçerek zamanı kontrol etmeye çalışıyordu.
Ama zaman hâlâ kontrol edilemezdi.
Peki Gerçekten İlk Saati Kim Buldu?
Burada hikâyeyi durdurup gerçeğe dönelim.
“İlk saati kim buldu?” sorusunun tek bir isimle cevaplanması tarih açısından doğru değildir.
Çünkü “saat” dediğimiz şey farklı dönemlerde farklı araçlar anlamına geldi.
İnsanlar önce doğal göstergelerden yararlandı. Ardından güneş saatleri gibi yöntemler ortaya çıktı. Su saatleri, kum saatleri ve başka mekanizmalar geliştirildi. Mekanik saatlerin ortaya çıkışı ise çok daha sonraki yüzyıllara aittir.
Dolayısıyla:
“Saati Hz. İdris buldu” demek dinî açıdan kesinleşmiş bir bilgi değildir.
“İdris peygamber zaman ölçümünü icat etti” demek de güvenilir bir tarihsel veri olarak sunulamaz.
Hz. İdris hakkında Kur’an'ın verdiği bilgi çok daha sınırlı ve nettir: O bir peygamberdir, doğru sözlüdür, sabırlıdır ve Allah tarafından yüce bir makama yükseltilmiştir.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu nedenle dinî bir konuda halk arasında yayılmış anlatıyla Kur’an ve sahih kaynaklarda bulunan bilgiyi birbirinden ayırmak gerekir.
Bence bu ayrım, hikâyenin kendisinden bile daha önemli.
Çünkü bazen bir anlatı o kadar çok tekrar edilir ki, zamanla kaynağının ne olduğunu unutuyoruz.
Saatin İnsan Hayatını Değiştirdiği Gün
Yüzyıllar geçti.
Eski şehirler büyüdü.
Pazarlar genişledi.
Kervan yolları çoğaldı.
Gözlemevleri kuruldu.
Bilim insanları gökyüzünü daha hassas ölçmeye başladı.
Sonra mekanik saatler ortaya çıktı.
İnsanların zamanla ilişkisi değişti.
Eskiden “güneş yükseldiğinde” denilen şey, giderek “saat dokuzda” oldu.
“Akşam olduğunda” yerine “saat altıda” denmeye başlandı.
Sonunda insan hayatı dakikalara bölündü.
Bir bakıma büyük bir özgürlük kazandık.
Bir bakıma da zamanın esiri olduk.
Bugün işe beş dakika geç kalmak sorun.
Bir otobüsü iki dakika kaçırmak önemli.
Bir uçağın kapısı birkaç dakika önce kapanabiliyor.
Telefonlarımız saniyeleri bile gösteriyor.
Ama ilginç bir soru ortaya çıkıyor:
Zamanı ölçmekte bu kadar başarılı olan insan, zamanı kullanmakta da aynı derecede başarılı mı?
Belki de saat bize zaman kazandırmadı.
Sadece zamanın nasıl geçtiğini daha net görmemizi sağladı.
Meryem'in Son Sorusu
Hikâyemizin sonunda Meryem, yıllardır yerde duran o ilk tahta çubuğun yanına geldi.
Gölge artık uzundu.
İdris'e baktı.
“Biliyor musun, insanlar bir gün zamanı saniyelerle ölçecek.”
İdris şaşırdı.
“Bu kadar hassas ölçmeye neden ihtiyaç duysunlar?”
Meryem güldü.
“Belki de o zaman başka bir soruya ihtiyaç duyacaklar.”
“Neye?”
“Zamanın kaç olduğunu değil…”
Bir an durdu.
“Zamanlarını neye ayırdıklarını soracaklar.”
İdris cevap vermedi.
Çünkü bu soru, herhangi bir saatin gösterebileceğinden çok daha büyüktü.
Bugün Bu Soruyu Yeniden Sormak
“Saati hangi peygamber buldu?” sorusunu araştırırken ulaştığımız en önemli sonuç belki de “Hz. İdris buldu” cevabı değildir.
Asıl sonuç şudur:
İnsanlık zamanı ölçmeyi tek bir kişinin buluşuyla değil, binlerce yıllık birikimle öğrendi.
Hz. İdris ise İslâm geleneğinde önemli bir peygamberdir; ancak saatin mucidi olduğuna dair Kur’an veya güvenilir hadis kaynaklarında açık bir delil bulunmamaktadır.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Üstelik zaman ölçümü İslâm toplumları açısından da önemsiz bir mesele değildi. İbadet vakitlerinin belirlenmesinde güneşin doğuşu, batışı, zeval ve fecr gibi astronomik olaylardan yararlanılmış; zaman hesaplama işi astronomiyle birlikte gelişmiştir. Diyanet'in vakit hesaplama açıklamalarında da ibadet vakitlerinin astronomik veriler ve klasik fıkıh ölçüleriyle belirlendiği görülüyor.
Vakit Hesaplama
Hatta Osmanlı döneminde kullanılan ezanî saat sisteminde günün başlangıç noktası güneşin batışı kabul ediliyor ve saatler her gün yeniden ayarlanıyordu. Bu bile bize “saat” kavramının bugün düşündüğümüzden çok daha farklı tarihsel biçimlere sahip olduğunu gösteriyor.
Vakit Hesaplama
Belki de bu yüzden eski insanların gökyüzüne bakışını küçümsememek gerekiyor.
Onların elinde akıllı telefon yoktu.
Ama gökyüzünü okuyorlardı.
Gölgenin boyunu takip ediyorlardı.
Ayın hareketini gözlüyorlardı.
Güneşin doğuşunu ve batışını hesaplıyorlardı.
Ve bütün bunları yaparken aslında bizim bugün hâlâ cevaplamaya çalıştığımız aynı soruyu soruyorlardı:
“Bize verilen zamanı nasıl değerlendirmeliyiz?”
Şimdi sıra sizde.
Telefonunuzun ekranına bakmadan bugün saatin kaç olduğunu tahmin edebilir misiniz?
Peki ya daha zor olanı:
Son bir haftada zamanınızı en çok neye harcadığınızı gerçekten biliyor musunuz?
Belki de saatlerin bize öğrettiği en büyük ders, saatin kaç olduğunu bilmekten çok daha farklıdır.
Çünkü saat zamanı gösterir.
Ama zamanın değerini insan belirler.